Feeds:
Bài viết
Bình luận

Posts Tagged ‘vớt từ đáy sông’

Hồ Tấn Phan và cổ vật dưới các dòng sông Huế

Đã hơn 30 năm rồi, nhà nghiên cứu Hồ Tấn Phan lặng lẽ và cũng lặng câm theo đuổi ý tưởng sưu tầm đồ gốm dân gian từ đáy các con sông Huế với hy vọng đọc được từ chúng cái gì đó. Cơ duyên lại bắt đầu từ một ngày vợ ông đi đỡ đẻ một ca khó trên chiếc đò lênh đênh trên sông Hương. Sau khi mẹ tròn con vuông, chủ thuyền không biết lấy gì để trả ơn. Bà nhìn thấy mấy cái hủ sành khá đẹp người ta vớt lên từ đáy sông và hỏi xin đem về vài cái. Thế là từ đó ông bắt đầu để ý đến các lọai lu hủ sành sứ người dân vớt lên từ các con sông. Ông linh cảm rằng, ở đáy các con sông Huế đang cất giữ những kho tàng văn hóa vô giá. Bởi hơn ai hết, ông hiểu rất rõ tầm vóc quan trọng của đồ gốm với công việc nghiên cứu lịch sử, văn hóa. Chỗ nào có đồ gốm là chỗ đó xuất hiện giai đọan thời kỳ đồ đá mới. Đồ gốm liên tục hiện diện cho nền văn minh của nhân loại từ xưa cho đến nay, cả trước và sau Công nguyên và vẫn sẽ tiếp tục trường tồn. Nên nhớ một điều rằng, khi chưa có chữ viết thì đồ gốm chính là trang sử. Bởi vì đồ gốm cùng song hành lâu hơn với nhân loại so với nhiều thứ khác, nên hàm lượng nội dung khoa học mà chúng cho thấy rất lớn. Nhìn vào đồ gốm, có thể đọc được những nét văn hóa, lịch sử của nền văn minh các thời tiền sử, sơ sử, thậm chí nó cũng có thể xem là tư liệu và thư tịch cổ…

Bởi vậy, đã hơn 30 năm qua ông lần mò theo các “đồ gốm dân gian” có ở các sông Huế, bởi hai lẽ. Thứ nhất, “đồ gồm dân gian” có ở các sông Huế so với các “đồ gốm quý tộc” nó có hàm lượng nội dung gắn với cộng đồng xã hội nhiều hơn. Nó gắn với số đông cộng đồng người từ khi sinh ra cho đến khi mất đi, gắn với bao sự kiện quan-hôn-tang-tế của đời người. Thứ hai, là bởi ông nghèo, đồng lương hưu của ông chỉ khỏang ngoài 300.000đ/tháng, không đủ cho ông có thể sở hữu những thứ đồ gốm đắt tiền hiểu theo cách nghĩ của đời sống thị trường chung…

hotanphan1

Ông lần mò dọc theo các con sông và nhận thấy kho tàng vô giá dưới đáy sông bao nhiêu năm qua bị phá vỡ một cách rất đáng tiếc. Ban đầu là từ “phong trào” đi vớt phế liệu, người ta lặn xuống sông để vớt phế liệu rồi “trục vớt” luôn cả những chum, hủ, nồi, niêu…bằng đồ gốm nằm ở đáy sông. Ban đầu họ vớt về quăng quất khắp nơi ngoài hàng rào, để lăn lóc ở vỉa hè cho con nít chơi. Về sau, khỏang những năm 80, có một ông lão nọ chiều chiều bày một cái thùng trước Phu Văn Lâu ngồi kiên nhẫn bán vài thứ đồ gốm dân gian cho du khách. Thấy vậy, người ta bắt đầu chú ý vớt nhiều đồ gốm từ dưới sông lên. Nhưng sự tàn phá bắt đầu lại từ khi xuất hiện những cỗ máy khai thác cát sạn trên sông. Những cái máy cẩu xúc ào ạt một lúc hàng khối cát dưới đáy sông, khiến nhiều đồ gốm đang nguyên lành bị bể. Tuy nhiên, chính các cỗ máy này lại là vật dụng đào được nhiều đồ gốm nhất. Vào những năm tháng đó, người ta đào cát sạn lại vớt được đồ gốm cả hàng chục đò, cái nào nguyên để lại bán, cái nào sứt mẻ vứt lại xuống sông. Cũng đã có những người mua cả hàng đò các thứ đồ gốm ấy về để bán lại…Nhìn thấy người ta “khai thác” vô tội vạ mà ông đau lòng, giá như thật sự có một siêu dự án nào đó để trục vớt cho các nhà nghiên cứu tìm hiểu thì hay biết mấy. Nhưng cũng thật khó để mơ ước như vậy, vì để vớt các thứ đồ gốm dưới đáy các con sông Huế như sông Hương, sông Bồ, sông Ô Lâu, cần biết bao nhiêu là công sức, tiền đâu mà trả cho được. Vậy là tuy đau lòng, nhưng ông cũng tự trào mà cho rằng đây là cuộc khảo cổ vô tiền khóang hậu mà ông là người quan tâm gần như là duy nhất. Ông tranh thủ mua được một ít trong số hàng chục, hàng trăm chuyến đò đồ gốm người ta vớt lên từ đáy sông. Cái chuyện ông già Hồ Tấn Phan lẩn thẩn đi mua đồ gốm mà nhiều người vất lăn lóc cũng thật nhiều chuyện đáng nói. Một phần vì ông hết sức yêu quý những người đi vớt, đi mua về cho ông những món đồ gốm; một phần vì người ta quý ông, biết ông mua chỉ để nghiên cứu, lại rất nghèo nên khi vớt được cái gì, mua được cái gì, đều mang đến cho ông. Họ tạo nên một lực lượng “cộng tác viên” hùng hậu mà không phải bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có được. Mỗi khi cầm lên tay một món đồ gốm nào, ông đều cẩn thận hỏi về việc đồ gốm ấy được vớt lên ở đâu, khúc sông nào và những ngư dân thật thà đều trả lời cho ông đầy đủ. Cũng không phải là ông không gặp lúc bị làm eo, có khi ông rất quý một miếng mẻ sành nhưng đã phải mua cả một đống đồ gốm, lại có khi biết là quá đắt song cũng phải dốc hầu bao ra mua bởi sợ không kịp giữ lại cho mình thì người ta đem đi bán lung tung, mất cả di vật lịch sử thì tiếc…Chao ôi, làm cái nghiệp đọc sử nơi đáy sông như ông, sao mà gian truân thế!

Có gì nơi đáy sông sâu?

Đến nay ông đã có trên 10.000 hiện vật đồ gồm, nguyên có, mẻ có, đủ các thứ, có cái nhiều người đã biết, có cái chưa ai biết…Nếu lập một bảo tàng thì các thứ đồ gốm dân gian của ông đủ sức để thiết lập một bảo tàng. Khi còn sống, Giáo sư Trần Quốc Vượng đã đôi lần ghé lại thăm nhà nghiên cứu Hồ Tấn Phan và đã đánh giá rất cao bộ sưu tập này của ông. Nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn cũng đã phải thốt lên ngạc nhiên khi ông cho xem các loại đồ gốm Chu Đậu nổi tiếng của Việt Nam mà ông có, được vớt lên từ đáy sông Huế. Theo ông, đồ gốm Chu Đậu trên các sông Huế có hàm lượng nội dung rất lớn. Bởi vì, nếu so sánh với các cuộc khai quật trong nước, ngay cả ở Cù Lao Chàm thì chỉ gói gọn là đồ gốm của vài mẻ sản xuất, gói gọn một thời gian nào đó, còn đồ gốm Chu Đậu có ở trên các sông Huế có tính liên tục trong một thời gian dài, có nhiều diện mạo và giá trị khoa học lớn hơn, do chúng từng góp mặt vào cuộc sống dân gian liên tục hàng ngàn năm, mang hàm lượng nhân văn cao.

Theo nhà nghiên cứu Hồ Tấn Phan, gốm Việt có trên các sông Huế có cả đồ gốm từ thời Đông Sơn cho đến Lý ,Trần, Lê. Trong thời kỳ theo gót Huyền Trân Công Chúa đi mở đất phương Nam, người Việt không quên mang theo những vật dụng vốn mang đậm truyền thống văn hóa Việt của mình. Và cũng dưới đáy các sông Huế, cũng có rất nhiều di chỉ của nền văn hóa Sa Hùynh, các đồ gốm của văn hóa Chăm pa. Thời gian gần đây, dân Huế bắt đầu quan tâm nhiều đến đồ cổ, hình thành nên xu hướng chơi đồ sứ ký kiểu. Song sứ ký kiểu suy cho cùng cũng chỉ là gốm sứ do Trung Quốc sản xuất và chỉ mới có ở triều Nguyễn, tức cách đây chỉ hơn 100 năm, nằm ở giai đọan đồ gốm của Trung Quốc đang thóai trào, với lại đồ sứ ký kiểu cũng chỉ do vua quan sử dụng. Trong lúc đó, đồ Chăm pa, đồ gốm Việt có ở trong các sông Huế lại đa chủng loại, có niên đại rất cao, có cái hàng ngàn năm và đã qua bàn tay sử dụng của đông đảo nhân dân. Nói nôm na, khi người Việt Nam tiến, đã mang theo các vật dụng, các của gia bảo và chúng cũng có tuổi vài trăm năm trước đó, còn từ khi người Việt có mặt ở châu Ô, châu Lý đến nay cũng đã 700 năm rồi…

hotanphan

Thế nhưng trong bộ sưu tập của nhà nghiên cứu Hồ Tấn Phan cũng có rất nhiều thứ rất hiếm, thậm chí có thứ chưa ai có. Ông đưa cho tôi xem một chiếc bình gốm cổ có 2 cái lỗ nhỏ. Ông kể ban đầu ông suy nghĩ mãi không biết nó là cái gì. Sau đọc tạp chí Xưa Nay số 211 phát hành tháng 5.2004, bài “Di tích Kim Lan làng gốm Bát Tràng xưa” của Nguyễn Văn Đòan có in hình chiếc Ống nhổ thời Trần khai quật từ di tích Kim Lan (Gia Lâm-Hà Nội) ông mới biết đo slà cái ống nhổ, điều thú vị là cái ống nhổ của ông còn nguyên vẹn hơn cái đã được khai quật tại Kim Lan. Có một chuyện thú vị khác, trong cuốn Cơ sở Khảo cổ học của Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Diệp Đình Hoa (NXB Đại học và THCN, Hà Nội 1978) trang 298 có giới thiệu ảnh một chiếc bình gốm Đông Sơn do Viện Khảo cổ học cung cấp, ông xem ra thì ông cũng có một cái hình thù giống như vậy, song theo ông, cái của ông lại thuộc về văn hóa Sa Hùynh và ông lý giải, đây là hiện tượng “đồng quy văn hóa” vô cùng kỳ thú…Có khá nhiều bộ sưu tập quý như vậy trong “kho tàng” của nhà nghiên cứu Hồ Tấn Phan, chẳng hạn bộ bình vôi có hàng trăm loại; bộ nồi tiêu biểu cho thời kỳ Sa Hùynh, tiền Chàm, sơ sử Huế; bộ ấm đất chưa xác định của Chăm pa hay Việt…Còn lu, ghè, hủ…thì vô số…

Đọc thấy gì từ các “trang thư tịch gốm”?

Nhà nghiên cứu Hồ Tấn Phan Nhà nghiên cứu Hồ Tấn Phan cho biết ông chỉ mới dừng ở bước sưu tầm các hiện vật gốm dưới đáy các con sông Huế, chưa hệ thống được một cách khoa học, bởi vậy ông chưa có thể nói được gì nhiều. Tuy nhiên, có một số nhận xét ban đầu cũng rất dễ thấy rõ từ các đồ gốm ông sưu tập được từ đáy sông Huế. Thứ nhất, địa bàn Huế cũng là nơi có nền văn hóa Sa Hùynh rất dày, không như quan niệm xưa nay cho rằng ở vùng Huế có mà ít so với vùng phía Nam Trung Bộ. Thứ hai, những hiện vật về đồ gốm có thể giúp tìm hiểu rõ hơn về văn hóa Chăm pa trước khi người Việt vào chứ không chỉ căn cứ vào kiến trúc Chăm pa, điêu khắc Chăm pa như lâu nay thường làm. Theo các đồ gốm hiện có, ông đã dần nghiên cứu xem phong tục tập quán của người Chăm pa xưa như thế nào? Từ cách họ ăn uống đến giao tế xã hội. Cũng có thể từ các hiện vật gốm, đọc được những trang sử đầu tiên, lúc người Việt Nam tiến vào vùng Huế. Ví dụ bình vôi gắn liền với tục ăn cau trầu theo người Việt vào đây (hiện ông có trên 1000 chiếc bình vôi các loại), thể hiện khá rõ các tập tục tế tự, việc làng việc nước, giao tế xã hội…Thứ ba, đến nay, chưa thấy các con sông ở các tỉnh Quảng Nam, Quảng Trị, Quảng Bình…xuất hiện các loại đồ gốm dày đặc như các con sông ở Huế, từ đó có thể thấy rằng, từ thời kỳ Chăm pa cho đến nay, vùng Huế luôn là một trung tâm văn hóa. Bởi chỉ có một trung tâm kinh tế văn hóa mới tập trung đông người, giao thương buôn bán  trong đó có đường thủy phát triển…Còn vì sao các đồ gốm ấy lại nằm dưới đáy sông? Có thể thử lý giải là vì thuyền bè chở đồ gốm chìm trên sông, lụt lội các loại bình trôi theo dòng nước ra sông, và tập quán dân Huế xưa nay cái gì bể vỡ cũng đem ra đôi ngoài sông…

Chỉ chừng đó thôi, đã thấy “những trang thư tịch bằng gốm” của nhà nghiên cứu Hồ Tấn Phan là đồ sộ và quý giá biết nhường nào. Ông đang mơ ước đến một chuyến đi thăm tất cả các bảo tàng cổ vật trong nước, tiếp xúc với các trang thư tịch về khảo cổ để có thể đối chiếu với những gì ông đã đọc. Ông nói bây giờ ông đang đọc lại nhiều sách và đọc cả những hoa văn trên gốm xưa, nhiều khi ông có cảm giác đang bị ma lực thu hút ghê gớm hơn cả những ngày bé thơ xưa đọc chuyện 1001 đêm. Bởi ông vừa đọc, vừa nhìn, liên tưởng đến người xưa đã từng đặt tay lên những đồ gốm cách đây cả ngàn năm, đó quảlà một cảm giác thật tuyệt vời.

Bảy mươi tuổi, ông còn mơ ước một chuyến đi để đọc cho hiểu hơn lịch sử, văn hóa Việt nói chung, vùng Huế nói riêng. Tôi viết những dòng này lúc thời gian đang trôi về những ngày cuối năm Ất Dậu. Thời gian trôi đi nhanh quá, liệu con người có vóc dáng gầy gò ấy có kịp làm tất cả để hậu thế còn có cơ hội để hiểu hơn lịch sử cha ông? Lòng tự nhiên mong sao nay mai, ông có những chuyến đi chân cứng đá mềm…

theo Hội đồng hương Huế

MỤC LỤC  –  GỐM SỨ CỔ TRUYỀN VN


Advertisements

Read Full Post »