Feeds:
Bài viết
Bình luận

Posts Tagged ‘sứ men lam Vân Nam’

Mối liên hệ nào giửa gốm sứ Chu Đậu và sứ men lam cổ Vân Nam

Xin nhấn mạnh nguồn của bài dịch này từ  một website mua bán cổ vật gốm sứ  của Singapore. Cách lập luận của tác giả có dựa trên thiên kiến nào không là tùy độc giả nhận định. Dù sao bài viết vẫn chứa đựng các thông tin nội dung hửu ích về mặt kiến thức gốm sứ Trung Hoa.

Theo sách “ Lịch sử gốm sứ Trung Hoa” , đồ sứ men lam Vân Nam được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1960 tại một lò gốm cổ ở làng Yuxi wayao. Kể từ đó nhiều hàng sứ men lam đặc biệt là nhiều chum vại lớn đã được khai quật từ nhiều địa điểm mộ táng khác nhau. Dựa trên các nghiên cứu khảo cổ hiện có, các lò gốm cổ tọa lạc tại các vùng sau:
•    Vùng phía nam hồ Dian
Lò gốm Yuxi and Jian shui cách nhau 50 km ( sản xuất celadon, celadon với motif trang trí nâu do men có chứa chất sắt và đồ men lam. Hàng hóa men lam bao gồm chóe, bình lọ, đĩnh xông hương, bat và đĩa)
•    Vùng đông bắc hồ Dian
Lò gốm Dali ( Đã có nhiều cuộc khai quật mở rộng hơn nữa được tiến hành trong những năm từ 1993 đến 1995 tại địa điểm lò gốm cổ trong làng Fenyi shizi. Chủ yếu sản xuất celadon và hàng sứ men lam, bao gồm chén đĩa và một số lượng nhỏ chóe/bình/tượng. Một số loại hàng tương tự bằng vật liệu gốm cũng được sản xuất. Các thông tin chi tiết có thể tìm đọc tại các bài viết của Ông Duan JinMing, nhân sự của VBT Dali, quyển số 13 bộ sách Zhongguo Gu Taoci Yanj Jiu.
•    Vùng phía đông hồ Dian – Lu Feng
Điều đáng thú vị là người ta đã tìm thấy nhiều chum, vò lớn men lam tại các địa điểm mộ táng hỏa thiêu trong vùng này.

Vannammap

Đĩa celadon thời Minh, motif hoa văn ám họa

Đĩa celadon thời Minh, motif hoa văn ám họa

Đĩa celadon thời Minh, motif vẽ cá nâu chứa sắt

Đĩa celadon thời Minh, motif vẽ cá nâu chứa sắt

Hầu hết các chuyên gia gốm sứ tại Vân Nam đều đồng quan điểm rằng việc sản xuất đồ sứ (porcelain) bắt đầu sớm nhất là vào cuối thời kỳ nhà Tống.  Celadon được sản xuất sớm nhất, kế tiếp là sứ men lam . Họ cùng có nhận định là đồ sứ men lam Vân Nam đã sử dụng cobalt tại địa phương để làm ra những sản phẩm đầu tiên vào cuối thời nhà Nguyên. Thật ra thuật ngữ “Qing You Qing hua”, tức celadon có motif trang trí men lam, là được dùng để mô tả hàng men lam (blue and white). Về mặt cơ bản, các hàng hóa do Yuxi, Jianshui và Lu Feng sản xuất có chất lượng khá hơn và có cùng đặc điểm chung xét về kỷ thuật thiết kế và sản xuất, hình dáng và men – cốt gốm. Bởi vì Yuxi là địa điểm đầu tiên phát hiện ra hàng men lam Vân Nam nên hầu hết trong nghành gốm sứ đều gọi chúng là “dòng men lam Yuxi”
So với các vùng khác ở Trung Quốc, các thợ gốm Vân Nam sản xuất đồ sứ muộn hơn ít ra là cả ngàn năm. Người ta đồn rằng có hai làn sóng di dân từ vùng trung tâm TQ đến vùng Vân Nam đã mang lại những tiến bộ hơn trong lĩnh vực nông nghiệp và sản xuất ( bao gồm gốm sứ). Vân Nam được bao bọc bởi địa thế đồi núi và đã duy trì là một lảnh thổ tách biệt cho đến khi nó bị chinh phục bởi đạo quân của Kublai Khan. Làn sóng thứ hai diễn ra dưới thời Hoàng Đế Hồng Võ nhà Minh, hơn nửa triệu người di dân tới đây chỉ để canh tác đất đai. Một bằng chứng về khã năng hiện diện những người thợ gốm trong số người di dân là một bảng đá nhỏ được dựng để ca tụng công đức trong việc trùng tu đền Ci en tại Jianshui. Nội dung đề cập đến một nghệ nhân đến từ Cảnh Đức Trấn có họ là “che” đã lập một xưởng gốm tại đây. Điều thú vị đáng ghi nhận là phần nhiều đồ men lam Vân Nam đều thể hiện ảnh hưởng rỏ nét từ  phong  cách thời Hồng Võ nhiều hơn so với thời Nguyên.
Việc sản xuất hàng men lam Vân Nam dừng lại vào cuối thời nhà Minh. Từ giữa triều đại nhà Minh trở về sau, hàng men lam của Cảnh Đức Trấn được sản xuất với số lượng lớn và nhập vào Vân Nam. Vì chúng có chất lượng tốt hơn trong mức giá so sánh, nên chúng đã tác động đến kinh doanh của đối tác địa phương và hệ quả là đã hoàn toàn thay thế đối thủ. Số phận tương tự  cũng rơi xuống hàng men lam của Việt Nam mà trong suốt thế kỷ thứ 15 đã chiếm lỉnh thị trường nước ngoài vùng Đông Nam Á, Nam Á, Tây Á và Trung Đông. Trong suốt đầu thế kỷ 15, Người Việt Nam đã lợi dụng cơ hội của chính sách cấm hoạt động trên biển của các Hoàng Đế thời kỳ đầu nhà Minh và trở thành lực lượng sản xuất chính lấp vào khoảng trống nguồn cung hàng men lam cho các khách hàng hải ngoại. Mối liên hệ giửa hàng men lam Việt Nam và Vân Nam là một chủ đề còn chưa được giải quyết khác, hiện tại vẫn còn bàn cải. Về mặt phong cách, các motif trang trí tương tự nhau ngay cả việc tương tự với hàng của Cảnh đức trấn khi so sánh. Ngay cả nước áo (đất sét lỏng) màu nâu thông thường nhận thấy ở phần đáy (đế) của hàng Việt Nam đôi khi cũng bắt gặp trên các đồ celadon hoặc men lam của Vân Nam. Các chuyên gia TQ cùng quan điểm cho rằng thợ gốm Việt Nam đã sao chép các trang trí của đồ men lam Vân Nam. Một cuộc thảo luận đã được đặt ra khi so sánh các món đồ men lam xưa nhất tìm thấy. Đồ vật men lam cổ nhất của Việt Nam là một bình “tianqiu” (1450) tại viện bảo tàng Topaki có hình dáng của thời Minh và phong cách trang trí theo kiểu thời Nguyên. Theo nguồn thông tin phía TQ, có ít nhất hai bình được phát hiện tại các địa điểm mộ tang khai quật, cái thứ nhất ghi “ năm thứ 9 đời Xuanguan”  tương đương với năm thứ 12 đời Hồng Võ nhà Minh (1380) và cái thứ hai ghi “ năm thứ 4 đời Xuande” tức 1429. Niên đại đầu tiên gây tranh luận nhiều hơn vì địa điểm chôn cất bị xâm phạm nghiêm trọng. Chiếc bình men lam thứ hai có trang trí motif hoa/sư tử được tìm thấy tại một ngôi mộ gần với ngôi mộ khác có bia mộ đề chữ “ năm thứ 4 đời Xuande”. Vì khu vực mộ này không bị xâm phạm, việc định niên đại được thừa nhận là đáng tin cậy. Từ đây, người ta rút ra kết luận nhũng người thợ gốm Vân Nam đã bắt đầu sản xuất hàng men lam sớm hơn và một cách hợp lý đã ảnh hưởng đến đối tác người Viêt. Các chuyên gia phương tây thông thường nhìn sự việc theo cách khác. Thực tế thì các hàng men lam của Việt Nam ban đầu đã sao chép các motif Nguyên một cách khá trung thành. Một vài món trong số này còn có các thuộc tính ghi niên đại cuối nhà Nguyên. Trong khi đó khi nói tới hàng hóa Vân nam cổ nhất, một vài vò lớn có niên đại cuối Nguyên nhung lại thể hiện các đặt tính của đồ men lam đầu nhà Minh ( ý nói do Việt Nam bắt chướt nên chậm đổi mode !?). Hơn nữa còn có một bằng chứng có khã năng giải thích được từ báo cáo viết bởi John Guy về một mẫu vật có niên đại sớm hơn có đồ họa hoa dây trên mảnh bát vỡ men lam được tìm thấy tại Ryukyus ( Nhật). có lẽ nó đã đến đây sớm nhất là vào khoảng 1363 nhung không thể muộn hơn 1416. Một cái chén tương tự có motif vẽ hoa màu nâu chứa sắt có niên đại 1330 đã được tìm thấy tại Nhật Bản. Di chuyển bằng đường bộ giửa Vân Nam và Việt Nam thực hiện dễ dàng hơn di chuyển đến các vùng khác tại Trung hoa. Bởi người thợ gốm Việt Nam đã dung cobalt của vùng Vân Nam trên nhiều hàng hóa men lam nên nó cũng là chứng cứ rỏ rang cho việc giao thoa này. Do thời điểm bắt đầu thời kỳ sản xuất  hàng men lam của Vân Nam và Việt Nam là rất sát nhau, vấn đề “ ai gây ảnh hưởng cho ai” sẽ hảy còn chưa phân định cho đến khi có một mặt bằng chứng cớ cụ thể hơn.

Vannam - Chudau comparision

So sánh cho thấy hàng Việt Nam có motif trang trí giống thời nhà Nguyên hơn. Tuy nhiên phong cách vẽ lá giống với cách vẽ trong chiếc bát men đỏ đồng thời Hồng Võ nhà Minh hơn. Phong cách vẽ hoa trên hàng Vân Nam tương tự  cách vẽ trong chiếc bát thời Hồng Võ. Phong cách vẽ mây trong các cánh đài sen ở hàng Vân Nam rất độc đáo và chỉ được dùng trên đồ sứ men lam Cảnh Đức Trấn thường xuyên hơn kể từ sau giửa thế kỷ 15.Phong cách vẽ mây tương tự cũng được tìm thấy ở các hàng hóa Việt Nam. Dựa trên viêc so sánh cho thấy rỏ ràng cả hai bình Việt Nam và Vân Nam đều được sản xuất sau thời nhà Nguyên.

Phong cách vẽ hoa và lá rất giống nhau giửa sứ men lam Việt Nam và Vân Nam

Phong cách vẽ hoa và lá rất giống nhau giửa sứ men lam Việt Nam và Vân Nam

Ngay cả nước áo (đất sét lỏng) màu nâu thông thường nhận thấy ở phần đáy (đế) của hàng Việt Nam cũng đôi khi bắt gặp trên các đồ celadon hoặc men lam của Vân Nam

Ngay cả nước áo (đất sét lỏng) màu nâu thông thường nhận thấy ở phần đáy (đế) của hàng Việt Nam cũng đôi khi bắt gặp trên các đồ celadon hoặc men lam của Vân Nam

Motif trang trí trên hàng men lam Vân nam nhất thiết phải được thực hiện bằng những nét cọ thư pháp. Cấu trúc vẽ này là việc mở rộng cáh thức trang trí nhiều lớp tiêu biểu của thời kỳ nhà Nguyên. Các đề án bao gồm hoa, phượng hoàng, cá , sư tử và motif vẽ nhân vật. Vật dụng bao gồm chủ yếu bát chén, các loại đĩa , vò chóe và lư hương. Một vài món men lam còn mang những kỷ thuật trang trí phụ chẳng hạn như motif chạm khắc một phần và/hoặc motif đắp nổi như những món hàng có hình tượng bát tiên.
Vannam1

Số lượng vò, chum lớn khai quật được từ các nơi chon cất là rất nhiều. Chúng được dung chủ yếu để đựng cốt tro. Hỏa thiêu là phong tục thong dụng cho người chết nhưng bị cấm thực hiện trong suốt thời kỳ nhà Minh. Vì vậy vào giửa thời kỳ nhà Minh việc sản xuất các chum vại lớn đã giảm sút đáng kể.
Khi so sánh với hàng Cảnh Đức Trấn, đồ men lam Vân Nam tương đối thô hơn vì căng thẳng nguyên vật liệu sẳn có để sản xuất. Việc sản xuất nhằm thỏa mãn nhu cầu khách hàng địa phương. Mặc dầu các thợ gốm Vân Nam sao chép các đồ án trang trí từ hàng men lam Cảnh Đức Trấn, về mặt phong cách các motif trang trí có tiến hóa và cộng thêm các yếu tố mới. Đồ sứ men lam Vân nam quan trọng trong việc nghiên cứu lịch sử đồ sứ men lam thời kỳ đầu vì nó là vùng duy nhất cùng với Cảnh Đức Trấn sản xuất đồ sứ loại này trong thời kỳ cuối Nguyên/ đầu nhà Minh.

KhanhHoaThuyNga dịch từ  Koh-antique

MỤC LUC – SƯU TẦM GỐM SỨ TRUNG HOA – KIẾN THỨC

Read Full Post »