Feeds:
Bài viết
Bình luận

Archive for Tháng Bảy 20th, 2009

Cổ vật gỗ sơn đang mai một dần

Bà chủ hiệu chuyên bán sơn ta và son tại số 8 hàng Hòm vốn là một thợ sơn mài kỳ cựu của một HTX sơn mài còn tồn tại đến đầu những năm 1990 ở Hà Nội. Mỗi khi gặp người có cùng mối quan tâm đến nghề, bà thường ngậm ngùi: thời chúng tôi làm vui lắm. Còn bây giờ, cửa hàng của bà là địa chỉ bán lẻ sơn ta hiếm hoi ở Hà Nội. Người mua trung thành với bà chỉ là vài hoạ sĩ còn gắn bó với nghề sơn cổ truyền vàvài nhà phục chế cổ vật. Hà Nội rộng lớn là vậy nhưng số lượng người này chỉ đếm được trên đầu ngón tay.

“Tầm” mới, “nới” cũ

Bí quyết về nghề, người làm nghề và cả những cổ vật quý giá bằng gỗ sơn đang dần mai một. Tôi đã từng làm một cuộc khảo sát qua một số di tích lịch sử văn hoá – những địa chỉ chính đang lưu giữ cổ vật gỗ sơn của đất nước- để kiểm chứng những nhận xét của mình.ở chùa Keo Sủi, Thuận Thành, Bắc Ninh, tính về số lượng thì có tới gần một trăm cổ vật gỗ sơn là những tượng Phật, hoành phi, câu đối, án thờ… đã có gần ba trăm năm tuổi. Với giới sưu tầm cổ vật thì đây là kho cổ vật vô giá. Tuy nhiên, thực tế bảo quản, sử dụng các cổ vật này lại cho phép một phỏng đoán rằng cổ vật ở đây không được coi trọng bằng đồ thờ mới thửa. Tôi đã tận mắt chứng kiến một án thư có từ đời Lê trên hai trăm năm, với những đường chạm trổ mềm mại, tinh xảo, nhiều chỗ vẫn còn giữ được lớp thếp vàng, bị vứt bỏ ngoài trời đã lâu đến độ nứt toác, nhiều chỗ gỗ đã bắt đầu phân huỷ và trở thành bàn để xoong nồi. Nhiều pho tượng khác tuy không thể khẳng định được niên đại nhưng theo một chuyên gia về đồ gỗ sơn cổ thì những pho tượng này cũng cùng một niên đại với chiếc khám thờ; tuy chỉ bị rạn sơn hoặc mất một vài chi tiết nhỏ cũng bị dẹp vào phía sau hậu điện. Gần một nửa số cổ vật tại di tích này không còn được trưng bày, bảo quản đúng với giá trị của nó. Những pho tượng mới vàng son rực rỡ nhưng không khác nhau là bao về tạo hình; những ngai, hoành phi, khám thờ mới đang “chiếm ưu thế” tại đây.

Tham khảo ý kiến của những nhà nghiên cứu văn hoá dân gian có điều kiện khảo sát ở hầu khắp các di tích trong cả nước mới thấy rằng thái độ không trân trọng đúng mức cổ vật gỗ sơn như ở di tích chùa Keo Sủi là khá phổ biến. Mười năm trở lại đây, khi các di tích là đình, chùa được nhà nước, nhân dân tập trung đầu tư tu bổ thì chính những người có trách nhiệm coi giữ, bảo quản cổ vật tại các di tích này lại lao vào xu hướng “tầm” mới, “nới” cũ. ở Chùa Chuông, thị xã Hưng Yên, vào khoảng những năm 90 cũng có gần một trăm pho tượng cổ, có những pho có giá trị đặc biệt về văn hoá. 10 năm sau, tượng cổ ở đây đã là đồ hiếm, một phần do không được bảo quản đúng mức nên đã bị hư hỏng nặng và không được thờ tự; một phần được thay thế bởi những pho tượng mới. Hai dãy Tả Vu và Hữu Vu chùa Chuông những năm trước có hai dãy tượng Thập Bát La Hán và Thập Điện Diêm Vương (thuộc loại tượng đất bó sơn – một loại cổ vật độc đáo trong hàng cổ vật là đồ sơn của người Việt) đã bị thay thế bằng một loạt tượng mới khuôn mặt giống nhau, chỉ khác nhau về dáng và không kế thừa được những nét tinh tế, sống động của bộ tượng cũ.

Chỉ còn lại hư danh

Không chỉ làm hư hỏng hay đánh mất cổ vật; các giá trị của cổ vật còn đang mai một ngay cả khi đang còn được lưu giữ, trưng bày. Chỉ sau một vài lần tu bổ, phục chế nhiều cổ vật đã mất đi các giá trị vốn có của nó, thậm chí trở thành hiện vật mới. ở chùa Tây Phương, ngôi chùa nổi tiếng với bộ tượng La Hán bằng gỗ sơn được đánh giá đẹp nhất của khu vực Đông Nam á – đặc trưng cho phong cách tượng thờ Châu á, thì công tác bảo quản, tu bổ những hiện vật quý hiếm này vẫn chưa được thực sự coi trọng. Trong số những lần tu bổ bộ tượng này đơn vị tu bổ đã không sử dụng sơn ta và gỗ mít là chất liệu đã làm nên bộ tượng này mà sử dụng chất liệu sơn tổng hợp hiện đại. Đây cũng là một trong những nguyên nhân làm bộ tượng vô giá tại chùa Tây Phương đang xuống cấp nghiêm trọng. ở di tích này cần nhanh chóng có một giải pháp thích hợp để tu bổ, bảo quản bộ tượng này; để chùa Tây Phương không bị xếp vào hàng những di tích chỉ còn hư danh về cổ vật.

ở Bảo tàng lịch sử Việt Nam, khi khảo sát chiếc thuyền chùa Keo – một hiện vật có giá trị tiêu biểu cho loại đồ thờ bằng gỗ ghép mộng phủ sơn theo công nghệ sơn mài cổ truyền, một chuyên gia phục chế cổ vật gỗ sơn đã phát hiện ra rất nhiều loại vật liệu không phù hợp đã được dùng để phục chế hiện vật này. Trong số đó có cả những vật liệu như đinh sắt chỉ sau một thời gian ngắn phân huỷ và phá cho hiện vật hỏng nhanh hơn. Cũng theo chuyên gia này cho biết, có một tỷ lệ không nhỏ những cổ vật gỗ sơn đã đang được tu bổ, bảo quản hoặc phục chế bằng những vật liệu không phù hợp và đang làm xuống cấp nhanh chóng những cổ vật vô giá của đất nước. Không những thế, đi liền với việc sử dụng các vật liệu không phù hợp là tình trạng non kém về tay nghề nên sau mỗi lần tu bổ, bảo quản, hiện vật mất đi tính cổ; thậm chí mất luôn nét tạo hình cổ và trở thành hiện vật mới. Tiếng là còn cổ vật nhưng các giá trị của cổ vật thì đã mất.

Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, đơn vị hàng đầu về kỹ thuật bảo quản phục chế tất cả các loại hiện vật trong đó có cổ vật gỗ sơn – trong một cuộc thảo luận về phục chế tu bổ cổ vật “Long đình” thời Lê vẫn còn có quan điểm không cần phục chế theo phương pháp cổ truyền do các nghệ nhân xưa đã làm. Chưa bàn về nguyên nhân của việc bảo lưu ý kiến này, chỉ chiếu theo các tiêu chí về phục chế cổ vật cũng có thể thấy rằng hậu quả của cách làm theo quan điểm nói trên sẽ làm mất đimột cổ vật quý. Không đến mức để cổ vật chảy ra nước ngoài nhưng nạn mai một cổ vật đã là một thực trạng đáng báo động

Hãy cứu lấy cổ vật gỗ sơn

Những năm 1980 đến nay, bảo tàng các tỉnh Hưng Yên, Hà Tây, Ninh Bình… khai quật một số ngôi mộ đời Hán đã phát hiện ra một số hiện vật bằng gỗ sơn như: nhĩ bôi, khay, bát, bàn vặn sơn… Đây là những hiện vật rất có giá trị đối với các nhà nghiên cứu văn hoá; cho phép khẳng định những giả thiết về một nghề sơn cổ truyền của người Việt cách nay khoảng hai nghìn năm. Tuy nhiên, do phương pháp bảo quản không phù hợp nên đến nay hầu hết các hiện vật này đã hư hỏng hoàn toàn, không thể phục chế được. Duy chỉ còn một số hiện vật tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình do được Bảo quản theo phương pháp do người Nhật đề xuất nên vẫn còn giữ được nguyên vẹn.

Mới đây, tại Bảo tàng Lịch sử Việt nam, Bảo tàng Quảng Ngãi đã phục chế thành công nhiều hiện vật gỗ sơn quý hiếm như bộ tượng Thiên Hậu Thánh Mẫu, 12 bà Chúa Bảo Thai, Thiên Lý Nhỡn, Thiên Lý Nhĩ, thuyền chùa Keo, Đôi Vẹt đời Lê… Tuy nhiên đây chỉ là tỷ lệ không đáng kể trong số những hiện vật gỗ sơn đang được tu bổ trên cả nước. Những tốp thợ làng nghề không có chuyên môn về phục chế cổ vật vẫn đang tự tin, vô tư làm mới lại những cổ vật hàng trăm năm tuổi. Có lẽ chính họ không biết rằng có một môn nghệ thuật phục chế cổ vật đòi hỏi những kỹ năng nghề nghiệp điêu luyện và một sự tìm tòi nghiên cứu kỹ càng trên từng hiện vật cụ thể để định ra cách phục chế riêng biệt, phù hợp cho từng cổ vật.

Trong các loại cổ vật tiêu biểu của người Việt, cổ vật gỗ sơn chiếm số lượng lớn hơn và gần gũi với đời sống của đông đảo quần chúng nhân dân nhất. Có lẽ vì vậy mà các giá trị đích thực của loại cổ vật này bị lu mờ hơn so với cổ vật là đồ đồng hay đồ sứ. Gần đây, trên thị trường cổ vật cả trong và ngoài nước đã có sự chú ý đích đáng đến cổ vật gỗ sơn. Vì vậy mà đã, đang hình thành một dòng chảy cổ vật gỗ sơn trên thị trường. Gần 10 năm trước, tượng Quan âm Chuẩn Đề – một cổ vật gỗ sơn độc đáo có một không hai của Chùa Tây Phương đã bị đánh cắp.

Phần lớn cổ vật gỗ sơn Việt Nam có niên đại khoảng trên dưới 300 năm, cá biệt có những cổ vật đã trên 500 năm tuổi. Trải qua chiến tranh, cổ vật gỗ sơn đã thất tán và bị huỷ hoại khá nhiều. Ngày nay, khi mà điều kiện và kinh phí cho việc bảo quản tu bổ, phục chế đã có thì lại nảy sinh vấn đề quan điểm của các nhà quản lý chưa kịp thời, kỹ thuật tu bổ, bảo quản phục chế không được chú trọng đúng mức trong khi nhu cầu tu bổ, phục chế và bảo quản cổ vật vẫn ngày càng tăng nên tình trạng tự phát “sửa chữa” cổ vật diễn ra khắp các di tích. Cổ vật gỗ sơn đang mất dần khi vẫn còn đang tồn tại ngay trong tay chúng ta. Đó là một thực tế.

Đào Thiện ( diễn đàn doanh nghiệp)

MỤC LỤC – HỘI HỌA & ĐIÊU KHẮC


Advertisements

Read Full Post »