Feeds:
Bài viết
Bình luận

Archive for Tháng Năm 24th, 2009

Một bài viết về thú chơi gốm sứ cổ ở Việt Nam

Trải bao biến thiên, vật đổi sao dời, những đồ gốm sứ còn lại đến nay đã trở thành một phần di sản vật thể của từng đất nước, qua đó giúp cho người đời sau nghiên cứu từ lịch sử, thơ văn, nghệ thuật đến phong tục, tập quán, ngôn ngữ của các thế hệ cha ông. Và chính những yếu tố đó đã cuốn hút bao nhiêu người đến với việc sưu tầm đồ cổ.

Ở miền Nam, nói đến thú chơi đồ cổ thì không thể không nhắc đến cụ Vương Hồng Sển (1902-1993) người từng tự nhận mình ham thích đồ xưa còn hơn khách hào hoa mê gái đẹp và hơn người đánh bạc mê trò đỏ đen. Vào năm 90 tuổi, đoán rằng sắp đến lúc phải từ giã vĩnh viễn những cổ vật thân thương của mình, cụ Vương có thảo một di ngôn chép thành 5 bản. Ngoài một bản do cụ giữ thì các bản còn lại được ân cần trao cho bốn người bạn mà cụ xem là tri âm tri kỷ. Nay thì hai người trong số ấy cũng đã qua đời, người thứ ba – ông Lâm Võ Hoàng, một chuyên viên kinh tế – vì nhiều lý do đã gác tay rửa kiếm.

Người thứ tư, cho đến nay vẫn còn đeo đẳng cuộc chơi, chính là anh Trần Đình Sơn, tuy sinh sau cụ Vương gần nửa thế kỷ mà lại vinh dự được cụ xem là người bạn vong niên thân thiết. Điều gây ấn tượng hơn cả là cụ Vương đã ghi trong sổ nhật ký của mình – hiện do người cháu gái của cụ cất giữ – lời nhận xét anh bạn vong niên như sau: ”Một người chơi đồ cổ, nếu tôi còn sống, sẽ là thầy tôi”.

Đôi bạn vong niên

Xuất thân trong một gia đình thế gia vọng tộc – cụ cố giữ chức Thượng thư Bộ Hình qua hai triều vua Duy Tân và Khải Định – có truyền thống yêu chuộng cổ vật, ngay từ nhỏ anh Trần Đình Sơn đã được đắm mình trong một không gian cổ kính và sống trong môi trường đầy cổ vật, lại được ông nội – vốn là một vị thâm nho – dạy học chữ Hán từ bé để có thể chiêm nghiệm hết cái hay nét đẹp trong những câu thơ ghi lại trên đồ sứ.

Đến năm 1968, khi vào Sài Gòn tiếp tục theo bậc đại học, người đầu tiên anh mong muốn được diện kiến chính là cụ Vương Hồng Sển, vốn đã nổi danh qua các bài viết về khảo cổ rất nhẹ nhàng, dí dỏm mà sâu sắc đăng trên các báo thời bấy giờ.

Anh Trần Đình Sơn bồi hồi nhớ lại:

– Khi đó cụ Vương đã 66 tuổi còn tôi chưa đầy 20. Chuẩn bi đi gặp vị tiền bối trong ”nghề”, tôi hỏi mượn ông nội hai cái tô gia bảo-một vào đời vua Lê và một vào đời Minh bên Trung Hoa – để có cớ đến gặp cụ Vương. Rất may ông đồng ý tiếp. Tôi rụt rè trình bày gia đình mình có hai cái tô cổ mà không hiệu rõ giá trị, nên đến xin lĩnh hội cao kiến. Không ngờ ông chỉ ngắm nghía sơ qua hai cái tô rồi quay sang nói gọn lỏn: ”Em định bán giá bao nhiêu?”. Tôi còn đang chưng hửng, chưa biết trả lời sao thì cụ Vương lặp lại câu hỏi. Đến khi tôi ấp úng nói rằng mình không có ý định bán, ông bèn đứng dậy nói dứt khoát: “Em muốn bán bao nhiêu cứ nói, liệu được thì qua mua, chớ qua không có thời giờ để giải thích dông dài”. Lúc ấy tôi vừa ngỡ ngàng vừa buồn giận, không ngờ người mà mình vẫn ngưỡng mộ lại có cách xử sự lạ kỳ như thế. Trước khi ra về, bầu máu nóng thanh niên bốc lên xui tôi quay lại nói thêm một câu cho… đã nư: ”Thưa cụ, cháu vẫn nể danh cụ là người có mắt ngọc để nhìn cổ vật. Giờ đây cháu biết thêm là cụ chỉ ưa nhìn cổ vật mà không nhìn được người”. Nói xong tôi quày quả bỏ đi. Nhưng vừa ra tới cổng thì cụ Vương đã kịp theo để gọi tôi trở lại và ân cần mời vào nhà. Chừng đó tôi mới biết sở dĩ cụ có thái độ như thế chẳng qua là vì sau chiến sự Tết Mậu Thân, khá nhiều người miền Trung tản cư vào Sài Gòn đã liên tiếp mang đồ cổ đến gạ bán cho ông. Chính vì vậy mà cụ lầm tưởng tôi đến cũng không ngoài mục đích ấy. Rồi cụ sốt sắng bảo tôi đưa cho xem lại hai cái tô và giải thích cặn kẽ lai lịch của chúng. Từ đó tôi được cái may lui tới thăm viếng, đàm đạo thường xuyên cùng cụ, nhờ vậy mà có mối quan hệ ngày càng gắn bó với một bậc tiền bối uyên thâm”.

Vốn là người theo Tây học và không biết chữ hán, cụ Vương chỉ chuyên nghiên cứu các tài liệu khảo cổ bằng tiếng Pháp. Nay quen biết anh Sơn có được vốn liếng Hán văn, có thể bổ túc cho cụ trong việc dịch nghĩa các câu thơ chữ Hán Nôm, hầu có thể xác định rõ hơn gốc gác hay giá trị những món đồ cổ nên cụ cũng vui. Đổi lại, cụ hướng dẫn anh sinh viên trẻ mới nhập môn phân biệt các nước men, màu sắc, niên hiệu của từng món đồ. Hai người trở thành đôi bạn vong niên từ đó.

Chơi đồ cổ – đôi nét chấm phá

Những đồ sứ cổ thông dụng hiện nay tại miền Nam đa phân là do người Việt xưa đặt làm bên Trung Hoa và gồm hai loại. Một là của triều đình đặt làm đồ ngự dụng gọi là đồ ”Ký Kiểu”. Những đồ sứ này có các họa tiết, thơ văn bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm xuất phát từ ý tưởng của vua chúa Việt Nam, hầu hết có màu lam đặc trưng và có ghi rõ niên đại (như Tự Đức niên chế, Minh Mạng niên chế).

Hai là những đồ sứ do các gia đình trâm anh thế phiệt tự vẽ kiểu rồi đặt hàng với những thương nhân Trung Hoa có mở cửa hiệu buôn Hán tại Việt Nam thường xuyên qua lại giữa hai nước để làm ăn. Ngoài ra còn có những mặt hàng do các Hoa kiều đặt làm từ nước họ, theo đúng thị hiếu và sở thích của người Việt, rồi mang sang bán cho dân ta. Nói chung, tuy hầu hết những đồ sứ cổ trên đây đều do người Tàu chế ra nhưng đều mang đậm phong cách Việt Nam.

Sang đến thời Pháp thuộc, từ đời các vua Đồng Khánh, Thành Thái, Khải Định, thì triều đình lại đặt đồ sứ làm bên Pháp sử dụng trong cung đình.

Tại Sài Gòn, ngay từ thời Pháp thuộc đã có những nhà buôn đồ cổ rất quy mô, nhất là trên đường Catinat (nay là Đồng Khởi). Và đặc biệt từ sau năm 1963, đồ cổ bước vào thời hoàng kim tại miền Nam. Đó là giai đoạn chế độ Ngô Đình Diệm vừa bị lật đổ và quân đội Hoa Kỳ tham gia trực tiếp vào chiến tranh Việt Nam, từ đó xuất hiện một tầng lớp trưởng giả mới gồm các thương gia, viên chức, sĩ quan ít nhiều có liên hệ với người Mỹ. Phú quý sinh lễ nghĩa, các nhà giàu mới đua nhau mua sắm đồ cổ để trưng bày, thế là giá cổ vật tăng vọt và ngày càng cao vì cung không đủ cầu. Để cung cấp cho thị trường Sài Gòn, giới buôn đồ cổ phải sang tận Hồng Kông tìm mua đồ cổ Trung Quốc hay sang Pháp mua cổ vật Âu châu mang về. Đồng thời các món giả cổ cũng xuất hiện ngày càng nhiều,vàng thau lẫn lộn, để bán cho những người thích chơi đồ cổ mà không đủ khả năng, hoặc để lừa những người mới tập tễnh bước vào thú chơi này.

Nghề chơi nào cũng lắm công phu, riêng thú chơi cổ ngoạn lại càng… đa đoan hơn. Để phân biệt thật giả, người sưu tập phải chịu khó nghiên cứu lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, địa lý… để tích lũy một ít kiến thức nhất định, bởi mỗi món cổ vật đều có chứa đựng những tiêu chí đó. Hiểu biết càng sâu sắc thì niềm vui cảm nhận càng lớn lao.

Cổ thi Ấn Độ viết rằng: ”Những gì kích thích lòng ham muốn thì không bao giờ thỏa mãn lòng ham muốn”, do đó kẻ sưu tập nào cũng có lòng tham không đáy cứ ráng tìm mua thêm mãi, lại thêm máu bá quyền cố theo kịp người, rồi ráng… hơn người. Tiếp theo phải tìm bạn tri âm, hễ có được rồi nhiều khi khắng khít với nhau còn hơn vợ kèo con cột.

Truân chuyên cổ vật

Trong mười năm – từ 1975 đến 1985 – kể từ sau ngày đất nước thống nhất, đây có thể coi là thời kỳ chảy máu cổ vật ở miền Nam. Một số gia đình tại chỗ lâm vào hoàn cảnh túng thiếu phải bán đi những vật gia bảo để sống qua ngày. Mặt khác, một suy nghĩ nặng phần thành kiến lúc bấy giờ cho rằng toàn bộ những gì thuộc về vua chúa đều là tàn dư phong kiến khiến nhiều người hoang mang ngần ngại, người có đồ cổ lo đem cất giấu, người chưa có thì không muốn mua sắm mang về e rước họa vào thân.

Thời kỳ đó, những tay máu mê sưu tập như cụ Vương, anh Sơn thường rủ rê nhau ngày ngày dạo vòng quanh các chợ trời, thôi thì tha hồ mà ngắm, hầu như nơi nào cũng có ít nhiều đồ cổ bày bán với giá chưa đến một nửa trước đây. Nhưng trong hoàn cảnh khó khăn chung lúc bấy giờ, ai nấy cũng đành thở dài và bấm bụng… đi không rồi lại về không.

Trong một chuyến dạo chợ như thế, anh Sơn thình lình gặp lại một ống đựng tranh hiệu Ất Dậu Niên chế, vốn là vật gia bảo của nhà Tổng đốc Phương ở Chợ Lớn mà anh đã mê mẩn hồi trước năm 1975 nhưng không tài nào rớ đến nổi, vì nhà bán đồ cổ hét giá lên đến khoảng 20 lượng vàng, bằng l5 tháng lương của anh lúc ấy. Nhưng nay ống tranh này được bày bán với giá thấp đến không ngờ. Thế nhưng, so với cố nhân đang lăn lóc ở chợ trời thì bản thân anh bấy giờ cũng đang trôi nổi giữa chợ đời, nào có khác chi nhau! Tương lai người còn chưa biết ra sao, hơi đâu mà thương hoa tiếc… ống, thế là anh đành ngậm ngùi quay đi. Tuy vậy, từ hôm đó anh cứ thẫn thờ, tiếc nuối, đêm đêm trằn trọc thao thức, ngày ngày buồn bã vấn vương. Ngó tới ngó lui, trong nhà còn mỗi chiếc xe Honda, anh sáng mắt tự nhủ: thôi thì đem bán quách để mua ống tranh, từ nay đi xe đạp lại càng… hợp thời hơn!

Nhưng trường hợp trên thuộc loại hiếm, còn thì hầu hết các cổ vật đã lần lượt vào tay những người nước ngoài gồm du khách, nhân viên các sứ quán, lãnh sự… thoải mái mang ra khỏi nước, vì lúc bấy giờ Chính phủ chưa có quy đinh hay chính sách đối với cổ vật.

Từ sau thời kỳ đổi mới vào năm 1986, đời sống ngày càng được cải thiện, xã hội dần dà có thêm một số doanh nhân, cán bộ, viên chức có cuộc sống sung túc, xây dựng nhà cửa đồ sộ nguy nga, nhu cầu mua sắm đồ cổ bắt đầu xuất hiện và phát triển nhanh chóng. Đặc biệt đến năm 2004 thì có đột biến về giá cả đồ cổ và hiện đã vượt cao gấp đôi so với trước ngày giải phóng.

Hiện nay, đường Lê Công Kiều tại TPHCM vẫn còn giữ truyền thống phố đồ cổ từ xưa của mình. Tại các quán cà phê ven đường này, mỗi sáng chủ nhật các tay “nghiện” trong nghề vẫn tụ họp trao đổi, bàn luận và mua bán. Ngoài ra trên đường Nguyễn Văn Trỗi (quận 3), Mạc Thị Bưởi (quận 1) cũng là nơi có các cửa hàng đồ cổ.

Bài học đáng ghi nhớ

Liệu thú chơi đồ cổ có tính… kế thừa cha truyền con nối hay không. Vừa nghe câu hỏi, một tia sáng hiện ra trong ánh mắt làm gương mặt điềm đạm rạng rỡ hơn lên, anh Sơn bày tỏ niềm hạnh phúc khi hai cậu con trai của mình đều say mê đồ cổ giống cha. Bởi theo anh, không kể đến giá trị vật chất ngày càng tăng với thời gian, các bộ sưu tập được trao lại cho các con sau này còn mang giá trị tinh thần lớn hơn nhiều, với công sức mấy mươi năm chắt chiu góp nhặt, bởi ý thức gắn giữ những bảo vật mang giá trị văn hóa của dân tộc. Anh tâm sự: “Tôi rút được bài học từ kinh nghiệm đáng buồn của người đi trước. Tôi vốn lớn hơn con trai của cụ Vương – anh Vương Hồng Bảo – chỉ một tuổi mà thôi. Hồi đó, mỗi khi tôi đến nhà đều được cụ thân mật tiếp trong thư phòng, trong khi cậu con trai lại rất hiếm khi bước vào đây. Về sau mới biết hóa ra do trong thư phòng chứa toàn đồ cổ quý giá nên ngay từ khi con còn nhỏ, cụ đã cấm ngặt không được léo hánh vào nơi cha làm việc.

Điều này đã khiến cha con dần dà xa cách với nhau. Cho đến khi thấy mình già yếu, cụ nghĩ đến việc trao lại tất cả cho con trai thì anh tỏ ra hoàn toàn hờ hững. Hình như anh có mối hận lòng đối với cổ vật, bởi vì nó mà cha con đã không được gần gũi nhau”.

Rút kinh nghiệm đau lòng đó, anh Sơn đã sớm tạo cho các con cơ hội tiếp xúc với không gian cổ, mỗi dịp hè cho con về quê, đưa đi thăm lăng tẩm, các viện bảo tàng, truyền cho các con lòng yêu văn hóa, thi ca dân tộc và quan trọng hơn cả là cha con có nhiều dịp gắn bó, thân mật với nhau hơn.

***

Cứ theo những gì vừa nghe thì quả thú chơi đồ cổ mang lại nhiều niềm vui lẫn lợi ích, trước mắt cũng như lâu dài. Thế nhưng hình như nó lại không dành cho những người có thu nhập khiêm tốn, như công nhân – viên chức chẳng hạn?

Qua kinh nghiệm bản thân, anh Sơn khẳng định, không cần phải là… tỉ phú mới có thể chơi đồ cổ (anh cho rằng thật ra có những tỉ phú tuy sở hữu nhiều đồ cổ nhưng vẫn không phải là người chơi đồ cổ thật sự, mà nói cho chính xác hơn thì việc mua sắm cổ vật cũng chỉ là một cách đầu tư đồng tiền của họ để sinh lợi về sau mà thôi).

Theo anh, một sinh vien, một viên chức, dù với thu nhập khiêm tốn vẫn có thể đeo đuổi trò chơi này, với điều kiện là có niềm say mê và sự kiên nhẫn tích lũy về dài. Ngoài ra cũng nên chọn cho mình một loại nào phù hợp với sở thích và điều kiện tài chính, chẳng hạn có người chuyên sưu tầm các đồng xu, hay bình vôi ăn trầu, hoặc chung uống trà cổ…

Hiện nay, một chung trà cổ có giá khoảng hai ba trăm ngàn đồng một cái, như thế người mới bắt đầu chơi đồ cổ có thể tiết kiệm tiền để mỗi tháng mua một chiếc. Rồi cứ hàng tuần, hàng tháng lại ra công sục sạo, năm này sang năm nọ tìm tòi mua thêm từng chiếc một để bổ sung dần. Sau đôi ba chục năm sẽ hình thành được một bộ sưu tập vô cùng giá trị, xứng đáng với công khó bỏ ra, mà trong suốt thời gian đó lại còn được hưởng niềm vui vô tận của việc chiêm nghiệm những câu thơ sâu sắc, ngắm phong cảnh nên thơ khắc họa trên các chung trà, qua đó cả một bề dày văn hóa của nhiều thời đại quá khứ hiển hiện lại trước mắt người đời nay.

Quế Phương
Advertisements

Read Full Post »

Những người mê nhà cổ

Xu hướng “chơi đồ cổ” đã xuất hiện ở một bộ phận khá đông tầng lớp trung lưu và nhà cổ là một trong những mục tiêu mà tầng lớp này hướng đến. Chủ nhân những căn nhà này muốn hướng tâm hồn về với không gian sống của cha ông từ xưa

picture avatar

Ở các quận, huyện ngoại thành TPHCM như Củ Chi, Hóc Môn, Bình Chánh, Thủ Đức, Q.2, Q.9 đi đâu người ta cũng dễ dàng bắt gặp những căn nhà cổ làm bằng chất liệu gỗ trong một khuôn viên rộng, thoáng đãng.

Hài hòa với thiên nhiên

Nhà cổ được người TP săn lùng bây giờ là nhà theo kiểu truyền thống của miền Bắc, nhà rường của miền Trung. Tuy mỗi kiểu nhà có những chi tiết khác nhau, nhưng tựu trung vẫn là những căn nhà được xây dựng theo một niêm luật nhất định, theo tập quán đã được ông bà tổ tiên tích lũy qua một thời gian rất dài. Người TP hôm nay sau những lo toan vất vả với công việc mưu sinh hằng ngày, ai cũng muốn hướng tâm hồn mình về với thiên nhiên, về với cội nguồn mà tiêu biểu là căn nhà với những nét ban sơ.

Chẳng biết từ bao giờ, ông cha ta đã tạo nên những căn nhà gắn bó hài hòa và thân thiện với thiên nhiên. Điểm chung của các kiểu nhà cổ trong xây dựng là chúng đều được làm từ những chất liệu, có sẵn từ thiên nhiên và đều có chung một niêm luật nhất định là để đón gió trời. Chính vì vậy, khi bước chân vào những căn nhà cổ, cảm giác mát lạnh luôn đem đến cho con người sự thư thái, dễ chịu.

Căn nhà kiểu Bắc trên 100 triệu đồng

Một trong những nét quyến rũ nữa của nhà cổ phải kể đến quan niệm về âm dương. Từ ngàn xưa ông cha ta đã có câu nói ví von: “Lấy vợ đàn bà, làm nhà hướng Nam”; hay “Chuối sau, cau trước”. Câu nói này hàm ý: Cửa nhà nên hướng về hướng Nam để đón gió mát, phía sau nhà quay về phía Bắc để hạn chế gió lùa. Ở TP đất chật người đông, nên chỉ có những khoảnh đất rộng ở ngoại ô mới giải quyết được nhu cầu này.

Ông Nguyễn Lăng có một căn nhà cổ theo kiến trúc miền Bắc với 3 gian, 2 chái, đặt mua từ Thanh Hóa mới chở vào với giá trên 100 triệu đồng, đang “ngự” tại P. An Phú Đông, Q.12. Ông “khoe” với chúng tôi: “Cô thấy không, để che nắng, ông bà ta đã làm những tấm giại bằng tre đan lại thành tấm liếp, đặt trước thềm nhà để hạn chế bức xạ của mặt trời từ sân gạch hắt vào”. Bước vào phía trong là cả 3 gian nhà với cách bố trí cũng rất khoa học: 3 gian giữa dùng cho sinh hoạt chính, 2 chái dành cho phụ nữ ở và bồ chứa thóc. Cách thức tính 3 gian 2 chái cũng là tính theo số lẻ, đặc biệt các gian nhà không có vách ngăn, tạo ra nét sinh hoạt gia đình gần gũi, ấm cúng.

Ông Phạm Xuân Hải, một doanh nghiệp thành đạt về đầu tư xây dựng ở quận Tân Bình, cũng vừa “rinh” một căn nhà cổ từ phía Bắc vào. Ông đã cho thợ mộc “tút” lại theo đúng nguyên bản căn nhà cổ: Kết cấu rường mộng theo thước Lỗ Ban, dùng mộng lắp ghép chứ tuyệt đối không sử dụng đinh, đặc biệt hơn, các chốt cửa cũng làm bằng vật liệu tre, nền lát gạch Tàu, với hàng cau thẳng tắp trước cửa, quanh sân nhà là hàng cây dâm bụt hoa nở đỏ rực. Theo những người thợ mộc chuyên làm nhà cổ, mỗi khi hoàn thành một căn nhà, người thợ cả dùng cây thước cái gác lên nóc nhà; sau này dù có dời nhà đi đâu, những người thợ mộc chỉ cần nhìn vào cây thước này là có thể ráp lại toàn bộ căn nhà, điều mà các kiến trúc sư ngày nay thường phải tốn rất nhiều giấy mực cho các bản vẽ.

Tậu nhà cổ để có cái “ăn nói”

Chính vì những ưu điểm trên mà ngày nay nhiều người đua nhau sưu tầm nhà cổ, có khi để thỏa mãn ham muốn thật sự, cũng có khi chỉ đơn thuần là chạy theo mốt. Hai họa sĩ Hoài Hương và Sĩ Hoàng đều đã tậu cho mình mỗi người một căn nhà cổ rất “độc” tọa lạc ở quận 9, ai đến chơi cũng trầm trồ, thán phục “gu” thẩm mỹ của họ.

Để có được căn nhà ưng ý như hiện nay, bản thân Sĩ Hoàng đã phải thuê cả một tốp thợ mộc giỏi từ phía Bắc vào cưa đục suốt 2 năm trời, phục chế lại nguyên mẫu một căn nhà cổ, chính xác đến từng chi tiết. Nhưng cũng có những người chỉ vì thích nhà cổ theo phong trào mà mua những căn nhà đơn giản, rồi bổ sung những chất liệu mới như đá hoặc gạch đất nung, gạch chịu lửa… miễn là có một căn nhà cổ để thỏa mãn sở thích cá nhân hoặc để có cái “ăn nói” với bạn bè. Nhưng dù với lý do gì đi chăng nữa, để sở hữu được một căn nhà cổ hiện nay cũng là niềm mơ ước của không ít người.

Quan niệm “an cư lạc nghiệp” muôn đời vẫn đúng

Theo KTS Trịnh Duy Anh, Trưởng Khoa Kiến trúc Trường ĐH Kiến trúc TPHCM: Nhà cổ đang thu hút sự chú ý của nhiều người chính bởi niêm luật rất khoa học được tổ tiên chúng ta chắt lọc từ bao đời. Ngày nay, cho dù những tiến bộ của khoa học kỹ thuật có đến đâu đi nữa thì chúng ta vẫn phải học tập phương pháp luận của các cụ ngày xưa trong việc xây dựng nhà cửa. Quan niệm “an cư lạc nghiệp” muôn đời vẫn đúng. Chính vì vậy, căn nhà được coi là tài sản quý giá nhất của mỗi người và càng quý hơn khi những căn nhà của cha ông qua bao nhiêu năm tháng vẫn hiện diện trong tâm thức con người VN. Nó như một cõi để đi về, để nương náu tâm hồn sau bao nỗi thăng trầm trong cuộc sống.

Ngọc Mai (nld.com.vn)

Read Full Post »

Nguy cơ tuyệt tích nhà cổ ở  Saigon

Nhìn tổng thể kiến trúc đô thị Sài Gòn, bên cạnh những công trình đô thị cổ như nhà thờ, công sở, dinh thự… diện mạo Sài Gòn xưa không thể thiếu mảng kiến trúc ẩn chứa nhiều giá trị văn hóa, đó là các ngôi nhà cổ. Những ngôi nhà cổ này đang có nguy cơ tuyệt tích.

picture avatar

Những ngôi nhà cổ còn sót lại

Theo các nhà nghiên cứu, kiến trúc cổ Sài Gòn trước kia đa phần là những công trình kiến trúc mang phong cách bản địa hoặc mang nét truyền thống Hoa, Khmer… Đến khi người Pháp xâm chiếm, họ quy hoạch đô thị Sài Gòn theo kiểu mẫu đô thị Pháp. Những ngôi nhà và phố xá bản địa, truyền thống biến mất dần hoặc lùi ra ngoại vi và cho đến nay thì gần như không còn. Nhà cổ còn lại hiện nay chủ yếu là của người Việt hay Hoa, đều mang ảnh hưởng kiến trúc Pháp.

Đối với nhà của người Việt, mặc dù thiết kế theo kiểu Tây nhưng khi xây dựng đã cải tiến cho phù hợp, giữ được nét đặc trưng theo kiểu nhà rường của miền Trung. Trong quá trình khảo sát, chúng tôi phát hiện những căn nhà theo kiểu kiến trúc này còn tương đối nguyên vẹn. Căn cứ trên gia phả và theo lời kể của chủ nhân, những căn nhà này đều trên 100 năm như căn nhà số 407A/4 ấp 1, xã An Phú Tây, Bình Chánh (xây dựng năm 1899); nhà 34/14, ấp 5, thị trấn Nhà Bè (xây dựng khoảng năm 1864); 18/9 khu phố 7, thị trấn Nhà Bè (xây dựng năm 1990); hai căn 14/182 và 14/184 khu phố 3, Tân Nhơn Phú A, Q.9 (xây dựng năm 1883)… Những ngôi nhà này được xây dựng theo kiểu ba gian hai chái, hoặc mặt nhà có chữ đinh, thảo bạt… với mái ngói âm dương, đầu ngói tráng men xanh, kết cấu vì chồng rường, xuyên trính, nội thất trang trí nhiều họa tiết bằng gỗ chạm lộng hay hoành phi, câu đối khảm xà cừ, tinh vi, khéo léo.

Giống như kiến trúc nhà ở của người Việt, kiến trúc nhà ở thuần Hoa ở Sài Gòn cũng gần như không còn (ngoại trừ các đình, chùa, hội quán… mang đậm kiến trúc Trung Hoa). Kiến trúc nhà cổ của người Hoa cũng mang phong cách Pháp nhưng vẫn giữ đặc trưng thương mại, phố nghề (dạng nhà phố). Một số ngôi nhà người Hoa được cho là cổ có thể kể tên như nhà số 41 -67 Hải Thượng Lãn Ông, Q.5; nhàâ số 15 đường Phú Định, phường 1, Q.5 và một số ngôi nhà ở hẻm 206 Trần Hưng Đạo. Những căn nhà này, theo thạc sĩ Lý Tất Vinh, chủ trì đề án ”Chinatown Sài Gòn” cho ngành du lịch TP, thì đã gần 200 năm tuổi.

Riêng các công trình kiến trúc được xem là đặc trưng Pháp, ít pha tạp với kiến trúc bản địa, chủ yếu như dinh thự, công sở, trường học… do Nhà nước quản lý, còn nhà dân sở hữu rất ít. Một cán bộ nghiên cứu di tích ở Ban Quản lý Di tích và Danh lam thắng cảnh cho biết tiêu biểu cho kiến trúc này chỉ còn ngôi nhà cổ hơn 100 năm tuổi, tọa lạc tại số 102 Võ Văn Tần. Đây là ngôi nhà mang đậm nét kiến trúc Pháp – mái ngói đỏ, tường vàng hoặc ngà vàng, cột vuông, vòm gạch, nền cao ráo với bậc tam cấp lên xuống rất đẹp.

Giữ được nhà cổ vì… nghèo!

Qua khảo sát, hầu hết những ngôi nhà cổ hiện nay đang xuống cấp, không được chăm sóc, bảo vệ tốt. Bị thời gian tàn phá và do chủ nhà chưa ý thức được giá trị cổ, cũng như không có sự tư vấn thấu đáo của nhà chuyên môn, nên người dân phải tự trùng tu theo cách của mình. Vì vậy “nét cổ” trong một ngôi nhà cổ không còn thuần nhất. Bà Trần Thị Kim Hồng, chủ nhân căn nhà cổ 34/14, ấp 5, thị trấn Nhà Bè, bức xúc: ”Địa phương nhiều lần có mời tôi lên họp về căn nhà, nhưng chỉ có vậy thôi. Tường nhà tôi nhiều lần bị đổ, phải chắp vá hoài. Chỉ có người nghèo như tôi không có tiền sửa chữa mới giữ lại nhà cổ, nếu có tiền thì người ta đập đi để xây nhà mới vì quá dột nát, bất tiện trong sinh hoạt”.

Cách đây chừng 5 năm, ai đã từng đi qua đường Phú Định, phường 11, Q.5 sẽ sững sờ và bất ngờ trước vẻ đẹp của cả một dãy phố cổ gần 200 năm tuổi còn sót lại. Dãy phố này trải dài từ nhà số 5 đến số 27 mang đặc trưng một khu phố thương mại sầm uất của người Hoa. Nơi đây đã được hãng lữ hành Saigontourist chọn làm điểm tiêu biểu của ”Chinatown” để chụp hình làm postcard du lịch quảng bá ra nước ngoài. Thế nhưng, bây giờ trở lại, thật xót xa khi thấy thay vào đó là những căn nhà mới toanh, chỉ còn lèo tèo vài ba căn nhà cổ.

Một số chủ nhân của những ngôi nhà cổ nói rằng, biết” đồ cổ là có giá trị” nhưng không thể ngồi nhìn đồ cổ mà… nhịn đói, đành phải hy sinh nhà cổ để làm việc khác. Thử đến khu biệt thự Pháp 110 Võ Văn Tần, nếu đi bên hông đường Bà Huyện Thanh Quan thấy tòa nhà này đẹp biết bao nhiêu thì khi quẹo qua mặt tiền đường Võ Văn Tần sẽ thất vọng bấy nhiêu vì chình ình trước mặt nhà là một quán nhậu sầm uất!

Chiều sâu văn hóa của đô thị

KTS Nguyễn Trường Lưu, ủy viên Đoàn Chủ tịch Hội Kiến trúc sư TPHCM, cho rằng một thành phố đẹp phải có dấu ấn thời gian, trong đó những ngôi nhà cổ sẽ điểm xuyết cho đô thị thêm chiều sâu văn hóa. Muốn làm được điều này, trước tiên ngành bảo tồn văn hóa phải làm một cuộc điều tra, đánh giá nhà cổ dựa trên những tiêu chí thích hợp. Sau khi công nhận rồi, phải có một chương trình trùng tu, tôn tạo lại nhưng điều quan trọng cần chú ý là phải để người dân sống được trong căn nhà cổ ấy. Nhà cổ là vốn quý của Quỹ Văn hóa xã hội nên Nhà nước phải chủ động bỏ tiền trùng tu, cần thiết thì Nhà nước thỏa thuận với dân để mua lại. Ở nhiều nước phát triển trên thế giới, Nhà nước sẵn sàng trùng tu, sơn phết miễn phí cho những ngôi nhà cổ, bởi họ biết rằng, khi đến tham quan một thành phố, du khách thường tìm đến nơi này.

Theo chuyên viên bảo tàng Trần Thị Vui, Phó trưởng Khoa Văn hóa – Du lịch Trường CĐ Văn hóa – Nghệ thuật TPHCM, những ngôi nhà cổ chính là những thước phim tư liệu quý giá, thực và sống động nhất về hình ảnh của một vùng đất và con người. Hơn ai hết, trước tiên ngành văn hóa, chính quyền địa phương phải quan tâm đúng mức và có giải pháp cụ thể như chế độ ưu tiên kinh phí, nguyên tắc phối hợp với gia chủ để bảo quản, trùng tu kịp thời. Nếu không, những ngôi nhà cổ ít ỏi còn sót lại ấy cũng sẽ tuyệt tích.

————————-

Nhà Tây của người Hoa

Ngoài khu “Chinatown” ở Q.5, Sài Gòn còn nhiều ngôi nhà phố theo kiểu Tây, dân gian thường gọi là nhà ”Chú Hỏa Hui Bon Hoa”, do chú Hỏa bỏ tiền ra xây 20.000 căn để bán hoặc cho thuê. Đó là những dãy nhà phố có kiến trúc giống nhau, ngót nghét 100 năm, nằm ở mặt tiền hay trong hẻm rộng trên các đường Nguyễn Thái Bình, Phó Đức Chính, Calmette, Lê Thị Hồng Gấm, Phạm Ngũ Lão, Ký Con, Yersin, Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Pasteur, Cô Giang, Đề Thám, Bến Chương Dương, Q.1.

Đặc trưng chung của những căn nhà chú Hỏa là nhà nào cũng có hành lang chung rộng ở phía trước hay chạy chung quanh với lan can bằng gỗ hay sắt, cửa cuốn, sàn dùng thép làm dầm đỡ, trên cuốn gạch, mái lợp ngói, tường dày bốn tấc đỡ mái, trần làm bằng xi măng trát lên các thanh gỗ nhỏ đóng liền nhau như những vạt giường. Nhiều dãy nhà phố có thêm tầng lầu, trước mặt có tường hoa che mái và dùng công-xôn gỗ đỡ.

Nhìn chung, không gian bên trong của những căn phố nhà chú Hỏa không rộng lắm nhưng thoáng đãng, sáng sủa nhờ hệ thống cửa cái, cửa sổ sân trong khá to. Ngoài ra, nhờ những bức tường dày và những hành lang rộng bao chung quanh mà nội thất của căn nhà luôn mát mẻ.

Th.S Hồ Tường

Bài viết vào 10/2004 , từ đó đến nay đã có biết thay đổi với khuynh hướng cái mới thay dần cái củ và hàng loạt dự án mở rộng giao thông thu hẹp dần diện tích đất ở xây dựng tại các khu vực đô thị củ.

* MỤC LỤC –  TÀI LIỆU VỀ DI SẢN NHÀ – KIẾN TRÚC CỔ 


Read Full Post »